اشنان و بورهء ارمنى و غذاى او مطفى مرطب سازند و شراب ممزوج به آب بسيار دهند و معاودت حمام به مرات نمايند علاج حمى يوم حريه گاهى از حرارت هوا و از گرمى حمام و مانند آن حمى يوم عارض شود به سبب گرم شدن روح قلبى به حرارت هواى مستنشق و اكثر اين تب از شدت حرارت آفتاب باشد و اول تعلق آن به روح نفسانى بود اگر اول سر ايذا يابد و هواى او گرم گردد پس متأدى به قلب شود و حمى گردد بعد در بدن منتشر گردد و گاهى اول تعلق آن به قلب بود به حرارت هوا وقتى كه حفظ سر از حرارت كرده شود ليكن اكثر حرارت شمسيه در دماغ و سر اثر كند و همچنين اگر بدن پاك نبود سر او ممتلى گردد و غير شمسيه از قيظيه و حماميه و غير آن در قلب اثر كند . بالجمله اگر كسى را سموم زند دست و پاى او را به آب سرد بشويند يا در آب سرد نشانند كه مجرب است و از جماع اجتناب ضرور بود و روغن گل و آب بيد و كدو را بر سر بمالند و خرفه و كاهو و كدو و خيار خورانند و اگر تشنگى غلبه كند به آب سرد مضمضه كنند . و اگر چاره نباشد اندك اندك آب بنوشند و شراب رقيق ممزوج سودمند بود و افشردهء فالسه كه با قند و گلاب مرتب سازند نيز مسكن تشنگى است . و اگر انبهء خام را پوست و تخم دور كرده لحم آن را ريزه ريزه تراشيده يك دو گهرى در آب بگذارند تا كه آب ترشى بردارد بعد از آن صاف نموده با نبات سفيد شيرين ساخته بخورند رفع اذيت باد سموم مىنمايد . و ايضاً اگر انبه خام را در خاكستر گرم پنهان سازند تا كه گداز شود پس برآورده پوست او دور كرده در آب بمالند و به دستور شيرين ساخته بخورند در ازاله سميت هوا بى عديل است . و ايضاً تمر هندى واقع ماندگى راه و مسكن تشنگى است و رفع سميت هواى حار مىنمايد و افشردهء آن به سبب اقبال طبيعت در خواص قوىتر است . و اگر كسيرو سائيده در گلاب و نبات حل كرده صاف نموده بخورند مسكن تشنگى و رافع سميت هوا است . اقوال حكما : [ مصنف اقتباس ] مصنف اقتباس مىنويسد كه اول اين لخلخه بويانند گلاب و سركه و عرق بيدمشك و روغن گل همه برابر آب گل سدا گلاب دو چند صندل سفيد چهارماشه كافور يك ماشه و خرقهء باريك در اين تر كرده بر سينه و دل و پيشانى گذارند و به بادكش سرد سازند و شربت نيلوفر با شيرجات مبرده نوشانند و بوئيدن رياحين و گلها مانند برگ نازبو و برگ نارنج و ليمون كاغذى و گل سيب و به و بادام و نيلوفر و بنفشه و ياسمين نافع است و اين پاشويه كنند برف بيد ساده و گل چاندنى و نيلوفر و سبوس گندم و نمك شور هر يك دو مشت و در جاى سرد پوشيده تن و گشاده روى و دست و پاى نشستن مناسب بود و نوشيدن آب سرد و فواكه ترش نافع است و غذا كشك‌آب با شربت نيلوفر دهند و جغرات گاوى كه در آن كدو يا خيار يا بادرنگ به كدو تراش تراشيده انداخته باشند با نان تنك و يا برنج دهند و يا اسفاناخ و بقلهء يمانيه همراه آچار آمله و يا ليمون كاغذى و يا مرباى تمر هندى بدهند و آب سرد با گلاب بالمناصفه نوشانند و خشكهء گيلانى با مرباى كرونده بسيار مفيد است . [ شيخ ] شيخ مىفرمايد كه در علاج اين تب ابتدا نمايند به مبردات از نطولات بر سر و سينه از روغن‌هاى بارد و خصوصاً روغن گل بر برف سرد كرده بر سر و سينه از جايى دور متواتر بريزند و آب سرد و مانند آن از آبهاى فواكه بارد بنوشانند و مدام اين تدبير به عمل آرند تا آن‌كه تب انحطاط نمايد . و چون تب مفارقت كند در حمام داخل نمايند و از نزله خوف نكنند اگر با وى باشد و استحمام به آب نيم‌گرم كنند و هواى حمام را گرم شدن ندهند و از ريختن آب گرم بر سر او خوف نكنند كه آن ترطيب و تحليل حمى نمايد و حاجت او به حمام بيشتر از حاجت او به تمريخ بود و چون از حمام خارج شود سر او را در روغن‌هاى سرد مثل روغن گل و نيلوفر غرق دارند . [ صاحب كامل ] صاحب كامل مىگويد كه علاج حمى يوم حادث از حرارت شمس و سمائم به جلوس در مواضع بارد نمايند كه در آن باد شمالى آيد و به اشمام صندل و گلاب و كافور و نيلوفر و گل سرخ زيرا كه اكثر ضرر واقع به صاحب اين تب در سر مىباشد و بايد كه بر سر او گلاب يك جزو و روغن گل نيم جزو و سركه ربع جزو بر برف سرد كرده متواتر به مرات كثير از فاصله بريزند بعد از آن در اين نطول صندل سفيد آميخته پارچهء كتان بدان آلوده سرد كرده بر سر نهند و پارچه را ساعت به ساعت تبديل نمايند تا آن‌كه تب انحطاط نمايد در آن هنگام اندر خانه اوسط حمام داخل كنند و بر سر و سائر اعضا آب شيرين نيم‌گرم متواتر بريزند تا بدين ترطيب بدن و تحليل خلط ردى حاصل شود . و اگر در آن آب بنفشه و نيلوفر و بابوبنه جوش دهند بهتر و نافع‌تر در ترطيب بدن باشد چون بدن از حرارت آفتاب و سمائم يبس اكتساب كرده باشد و همچنين مىبايد كه بعد استحمام براى ترطيب سر اندك روغن بنفشه و نيلوفر يا روغن كدو بر سر ريزند تا از اين ترطيب جيد اكتساب نمايد . و چون از حمام برآيند ساعتى استراحت نموده ماء الشعير سرد كرده به شكر بنوشند اگر حاضر باشد و الا نان را به آب سرد برف تر كرده بخورند و يا پوست جو به آب گرم شسته بر برف سرد كرده با شكر طبرزد بدهند و يا سركه و زيت به مغز خيار و خرفه يا مزورهء كدو و ماش به غير توابل گرم دهند . و اگر خواهش چيزى از فواكه باشد قبل غذا توت و آلو و انار و انگور كه بسيار شيرين نباشد بر برف سرد كرده بخورانند و بعد غذا امر به خواب و سكون نمايند . [ ايلاقى و جرجانى ] ايلاقى و جرجانى مىنويسد كه ده درم سركه و بست درم گلاب و پنج درم روغن گل در شيشه كرده خوب جنبانيده بر برف سرد كنند و پارچه بدان تر كرده بر سر سينه نهند و صندل و كافور در اين افزوده ببويند و رياحين بارده مثل بنفشه و نيلوفر و نازبو سرد كرده ببويند و خيار بادرنگ را در برف سرد كرده بشكنند و ببويانند و پاى در آب گرم نهند و بمالند . و اگر در اين آب بابونه و اذخر و بنفشه و نيلوفر و شاهسفرم و شكوفه بيد پخته باشند نافع‌تر باشد و در خانه آب سرد بپاشند و يخ بسيار و بنفشه و نيلوفر و صندل و كافور و ريحان نهند